วัคซีนกับสุขภาพทางเพศ ช่วยป้องกันการติดเชื้อบางชนิด เช่น HPV และไวรัสตับอักเสบบี ส่วนวัคซีนไวรัสตับอักเสบเออาจเหมาะกับบางคนตามสุขภาพ การเดินทาง หรือรูปแบบการสัมผัส วัคซีนแต่ละชนิดมีเป้าหมายและตารางต่างกัน จึงไม่มีชุดเดียวที่ “ทุกคนต้องฉีดเหมือนกัน”
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่แทนการประเมินเฉพาะบุคคล ไม่ควรซื้อ เริ่ม ฉีดซ้ำ หยุด หรือปรับตารางวัคซีนเอง และไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยา PrEP, PEP หรือยาประจำจากข้อมูลในหน้านี้ ควรทบทวนอายุ ประวัติวัคซีน ผลเลือด ภูมิคุ้มกัน การตั้งครรภ์ โรคประจำตัว และยาที่ใช้กับสถานพยาบาลก่อน
วัคซีนป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ได้ทั้งหมดไหม
ไม่ได้ ปัจจุบันวัคซีนช่วยป้องกันเชื้อบางชนิด แต่ยังไม่มีวัคซีนที่ใช้ทั่วไปเพื่อป้องกัน HIV ซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม เริม หรือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ทุกชนิด การฉีดวัคซีนจึงยังต้องใช้ร่วมกับถุงยาง การตรวจตามความเสี่ยง PrEP หรือ PEP เมื่อเหมาะสม และการสื่อสารกับคู่
วัคซีน HPV ช่วยเรื่องอะไร
วัคซีน HPV ช่วยป้องกันหลายสายพันธุ์ที่เกี่ยวข้องกับมะเร็งและหูดหงอนไก่ แต่ไม่ครอบคลุม HPV ทุกสายพันธุ์ และไม่ใช้รักษาหูดหรือกำจัดเชื้อที่มีอยู่แล้ว ประโยชน์มักมากเมื่อได้รับก่อนสัมผัสเชื้อ แต่ผู้ที่เคยมีเพศสัมพันธ์หรือเคยมี HPV อาจยังได้ประโยชน์จากการป้องกันสายพันธุ์อื่น
จำนวนเข็มและช่วงเวลาขึ้นกับอายุที่เริ่ม ภูมิคุ้มกัน ประวัติเดิม และแนวทางของระบบบริการ ผู้ที่มี HIV หรือใช้ยากดภูมิอาจมีแผนต่างจากคนทั่วไป ควรนำหลักฐานการฉีดเดิมไปให้คลินิกดู ไม่จำเป็นต้องเริ่มใหม่เพียงเพราะจำวันที่ไม่ได้
วัคซีนไวรัสตับอักเสบบีช่วยเรื่องอะไร
ไวรัสตับอักเสบบีแพร่ผ่านเลือด สารคัดหลั่งบางชนิด และจากแม่สู่ลูก วัคซีนช่วยป้องกันการติดเชื้อซึ่งอาจนำไปสู่โรคตับเรื้อรัง ตับแข็ง หรือมะเร็งตับ แต่ไม่ใช้รักษาผู้ที่ติดเชื้ออยู่แล้ว
ผู้ใหญ่จำนวนมากอาจเคยได้รับวัคซีนตั้งแต่วัยเด็ก แต่บางคนไม่มีข้อมูลเดิมหรือมีภาวะที่ทำให้ตอบสนองต่อวัคซีนน้อยลง คลินิกจะพิจารณาว่าควรตรวจเลือดก่อนหรือหลังฉีดหรือไม่ และควรใช้ตารางใด ไม่ควรเหมารวมว่าครบจำนวนหนึ่งแล้วมีภูมิตลอดชีวิตทุกคน
วัคซีนไวรัสตับอักเสบเอเกี่ยวกับสุขภาพทางเพศอย่างไร
ไวรัสตับอักเสบเอแพร่หลัก ๆ ผ่านอาหาร น้ำ หรือมือที่ปนเปื้อนอุจจาระ และอาจแพร่ระหว่างกิจกรรมทางเพศที่มีการสัมผัสบริเวณทวารหนัก วัคซีนอาจเหมาะกับผู้ที่มีโอกาสสัมผัส ผู้เดินทางไปพื้นที่ที่แนะนำ ผู้มีโรคตับเรื้อรัง หรือผู้ที่มีข้อบ่งชี้อื่น
การตัดสินใจไม่ควรใช้เพศหรืออัตลักษณ์เพียงอย่างเดียว แต่ควรดูเหตุการณ์ สุขภาพตับ ประวัติวัคซีน และคำแนะนำของพื้นที่
ใครควรทบทวนประวัติวัคซีนกับคลินิก
- ผู้ที่ไม่แน่ใจว่าเคยได้รับวัคซีนหรือได้รับครบตามแผนหรือไม่
- ผู้ที่มี HIV ใช้ยากดภูมิ หรือมีโรคที่กระทบภูมิคุ้มกัน
- ผู้ที่มีโรคตับ ไวรัสตับอักเสบชนิดอื่น หรือผลตรวจตับผิดปกติ
- ผู้ที่ตั้งครรภ์ วางแผนตั้งครรภ์ หรือให้นม
- ผู้ที่เพิ่งมีเหตุสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่ง
- ผู้ที่กำลังจะเดินทางหรือมีรูปแบบการสัมผัสที่อาจเกี่ยวข้อง
ไม่จำเป็นต้องรอให้มีเพศสัมพันธ์หรือมีอาการจึงคุยเรื่องวัคซีนได้ และไม่ควรตัดสินความจำเป็นจากจำนวนคู่ อัตลักษณ์ทางเพศ หรืออาชีพอย่างเดียว
ก่อนฉีดควรเตรียมข้อมูลอะไร
- สมุดวัคซีน รูปถ่ายบันทึก หรือข้อมูลจากโรงพยาบาลเดิม
- ประวัติแพ้วัคซีนหรือแพ้รุนแรง
- โรคประจำตัว การตั้งครรภ์ และภาวะภูมิคุ้มกัน
- ยาประจำ ยากดภูมิ สมุนไพร และอาหารเสริม
- ผลตรวจไวรัสตับอักเสบหรือภูมิคุ้มกันที่เคยมี
หากไม่มีเอกสารเดิม ให้บอกเท่าที่จำได้ คลินิกจะช่วยพิจารณาว่าควรค้นข้อมูล ตรวจเลือด หรือวางแผนใหม่ ไม่ควรฉีดซ้ำเองเพื่อความแน่ใจ
ผลข้างเคียงแบบไหนพบได้
อาการปวด บวม หรือแดงบริเวณฉีด รวมถึงอ่อนเพลีย ปวดศีรษะ หรือมีไข้เล็กน้อยอาจเกิดขึ้นและมักดีขึ้น แต่ไม่ควรรับรองว่าอาการทุกแบบ “ไม่อันตราย” เพราะแม้พบได้น้อย อาการแพ้รุนแรงก็เกิดได้
หลังฉีดควรอยู่สังเกตอาการตามที่จุดบริการแนะนำ หากหายใจลำบาก หน้าหรือปากบวม เป็นลม ผื่นลาม หรืออาการทรุดเร็ว ให้ขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน ส่วนอาการที่ไม่รุนแรงแต่ไม่ดีขึ้นควรติดต่อจุดฉีด
หลังฉีดแล้วยังต้องป้องกันอย่างอื่นไหม
ยังต้องทำ เพราะวัคซีนไม่ครอบคลุมทุกสายพันธุ์หรือทุกโรค ควรใช้ถุงยางและสารหล่อลื่นตามความเหมาะสม ตรวจ STI ตามเหตุการณ์และตำแหน่งสัมผัส และใช้ PrEP หากมีโอกาสรับ HIV ต่อเนื่อง หากเพิ่งมีเหตุเสี่ยง HIV ให้ขอ PEP โดยเร็วและไม่เกิน 72 ชั่วโมง ไม่ต้องรอให้ฉีดวัคซีนครบ
อ่านเพิ่มได้ที่ หูดหงอนไก่และวัคซีน HPV และ ไวรัสตับอักเสบบี การตรวจและการป้องกัน
คำถามที่พบบ่อย
จำไม่ได้ว่าเคยฉีดกี่เข็ม ควรเริ่มใหม่ไหม
ไม่ควรตัดสินเอง ให้นำข้อมูลที่มีไปให้สถานพยาบาลตรวจสอบ ตารางวัคซีนหลายชนิดอาจต่อจากเดิมได้ แต่ต้องดูชนิดวัคซีน อายุ และประวัติเป็นรายคน
เคยติด HPV หรือไวรัสตับอักเสบบีแล้ว วัคซีนรักษาได้ไหม
วัคซีนไม่ใช้รักษาการติดเชื้อที่มีอยู่ ผู้ที่เคยมี HPV อาจยังได้ประโยชน์ต่อสายพันธุ์อื่น ส่วนผู้ที่ติดไวรัสตับอักเสบบีควรเข้าสู่การประเมินและติดตามตับ
มี HIV ฉีดวัคซีนได้ไหม
วัคซีนหลายชนิดใช้ได้และมีประโยชน์ แต่ชนิด จำนวนเข็ม เวลา และการตรวจภูมิอาจต่างจากคนทั่วไป ควรทบทวนกับคลินิก HIV โดยเฉพาะวัคซีนชนิดเชื้อเป็น
สรุปวัคซีนกับสุขภาพทางเพศ
วัคซีน HPV และไวรัสตับอักเสบบีมีบทบาทสำคัญ ส่วนวัคซีนตับอักเสบเอเหมาะกับบางคนตามความเสี่ยงและสุขภาพ ไม่มีตารางเดียวสำหรับทุกเพศทุกวัย ควรตรวจประวัติและวางแผนกับสถานพยาบาล พร้อมใช้วิธีป้องกันอื่นต่อเนื่อง