ไวรัสตับอักเสบบี เป็นเชื้อที่ทำให้ตับอักเสบได้ บางคนติดเชื้อช่วงสั้นแล้วร่างกายควบคุมได้ แต่บางคนมีการติดเชื้อเรื้อรังและต้องติดตามสุขภาพตับระยะยาว หลายคนไม่มีอาการ จึงไม่ควรใช้ความรู้สึกแทนการตรวจเลือด
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่แทนการตรวจหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคล ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือเปลี่ยนยารักษาไวรัสตับอักเสบบีเอง รวมถึงไม่ควรตัดสินว่าต้องฉีดวัคซีนจากความจำเพียงอย่างเดียว ควรตรวจสอบประวัติและปรึกษาสถานพยาบาล
ไวรัสตับอักเสบบีติดต่ออย่างไร
เชื้อแพร่ผ่านเลือดและสารคัดหลั่งบางชนิด เช่น จากแม่สู่ลูกระหว่างคลอด การมีเพศสัมพันธ์ การใช้เข็มหรืออุปกรณ์ฉีดร่วมกัน และของมีคมที่มีเลือดปน เช่น อุปกรณ์สักหรือเจาะที่ไม่สะอาด
เชื้อไม่แพร่จากการกอด กินอาหารร่วมกัน ใช้ห้องน้ำร่วมกัน ไอ หรือจาม การแยกจานชามหรือหลีกเลี่ยงผู้ติดเชื้อจึงไม่จำเป็นและทำให้เกิดการตีตรา
ใครควรคุยเรื่องการตรวจ
- ผู้ที่ไม่ทราบประวัติวัคซีนหรือไม่เคยตรวจมาก่อน
- คู่หรือคนในบ้านของผู้ที่มีไวรัสตับอักเสบบี
- ผู้ที่มี HIV ไวรัสตับอักเสบซี โรคตับ หรือใช้ยากดภูมิ
- ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือวางแผนตั้งครรภ์
- ผู้ที่เคยใช้เข็มร่วม สัมผัสเลือด หรือมีเพศสัมพันธ์ที่อาจรับเชื้อ
การตรวจไม่ได้มีไว้เฉพาะคนที่มี “พฤติกรรมเสี่ยง” เพราะหลายคนติดเชื้อตั้งแต่เกิดหรือไม่ทราบเหตุที่ชัดเจน ควรใช้ข้อมูลเหตุการณ์และประวัติสุขภาพแทนการตัดสินจากอัตลักษณ์ จำนวนคู่ หรืออาชีพ
ผลตรวจบอกอะไรได้บ้าง
การตรวจไวรัสตับอักเสบบีมักใช้ผลหลายรายการร่วมกัน เพื่อดูว่ากำลังติดเชื้อ เคยติดเชื้อ หรือมีภูมิจากวัคซีนหรือไม่ ผลบวกหรือผลลบเพียงรายการเดียวอาจยังตอบไม่ได้ทั้งหมด
หากพบการติดเชื้อ อาจมีการตรวจเพิ่มเติม เช่น ปริมาณไวรัส ค่าการทำงานของตับ หรือการประเมินพังผืดและภาพตับตามความเหมาะสม ไม่ใช่ทุกคนต้องตรวจทุกอย่างในวันเดียวกัน
อาการที่อาจพบ
หลายคนไม่มีอาการ หากมี อาจรู้สึกอ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ ปวดบริเวณชายโครงขวา ปัสสาวะสีเข้ม ตาเหลือง หรือตัวเหลือง อาการเหล่านี้มีสาเหตุอื่นได้ จึงต้องตรวจยืนยัน
ควรไปพบแพทย์เร็ว หากตาเหลืองหรือตัวเหลืองมาก อาเจียนจนดื่มน้ำไม่ได้ ท้องบวม เลือดออกง่าย ซึม สับสน หรืออาการทรุดเร็ว
การติดเชื้อช่วงสั้นกับเรื้อรังต่างกันอย่างไร
การติดเชื้อช่วงสั้นหรือเฉียบพลันเกิดหลังรับเชื้อไม่นาน ผู้ใหญ่จำนวนมากสามารถควบคุมเชื้อได้ แต่บางคนอาจป่วยรุนแรง ส่วนการติดเชื้อเรื้อรังคือการมีเชื้อต่อเนื่องและมีความเสี่ยงต่อพังผืด ตับแข็ง หรือมะเร็งตับในระยะยาว
การแยกสองภาวะนี้ต้องอาศัยผลตรวจและระยะเวลา ไม่ควรสรุปจากอาการหรือผลครั้งเดียว
การรักษาเป็นแบบใด
การติดเชื้อช่วงสั้นส่วนใหญ่มักเน้นติดตามอาการและดูแลตามภาวะ แต่ผู้ที่มีอาการรุนแรงอาจต้องรักษาในโรงพยาบาล สำหรับการติดเชื้อเรื้อรัง บางคนยังไม่ต้องเริ่มยาในทันทีแต่ต้องติดตาม ขณะที่บางคนควรได้รับยาต้านไวรัสเพื่อลดความเสี่ยงของโรคตับ
การตัดสินใจใช้ยาดูจากหลายอย่าง เช่น ปริมาณไวรัส การอักเสบและสภาพตับ อายุ โรคร่วม การตั้งครรภ์ และยาที่ใช้อยู่ ไม่ควรเลือกยาจากรายชื่อในอินเทอร์เน็ตหรือหยุดยาเมื่อผลดีขึ้น เพราะบางคนต้องรักษาต่อเนื่องและการหยุดยาอาจทำให้ตับอักเสบกำเริบ
วัคซีนช่วยป้องกันอย่างไร
วัคซีนเป็นวิธีสำคัญในการป้องกันไวรัสตับอักเสบบี แต่จำนวนเข็มและช่วงเวลาอาจต่างกันตามชนิดวัคซีน อายุ ภูมิคุ้มกัน และประวัติเดิม ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำอาจต้องตรวจการตอบสนองหรือวางแผนต่างจากคนทั่วไป
วัคซีนใช้ป้องกันก่อนติดเชื้อ ไม่ได้ใช้รักษาการติดเชื้อเรื้อรัง หากไม่แน่ใจว่าเคยฉีดหรือมีภูมิหรือไม่ ให้สถานพยาบาลช่วยตรวจประวัติและพิจารณาการตรวจเลือด แทนการกำหนดจำนวนเข็มเอง
ลดโอกาสรับและส่งต่อเชื้อ
- ใช้ถุงยางและสารหล่อลื่นตามความเหมาะสม
- ไม่ใช้เข็ม กระบอกฉีด มีดโกน หรือของมีคมร่วมกัน
- เลือกร้านสักหรือเจาะที่ใช้อุปกรณ์ปลอดเชื้อ
- ปิดแผลและทำความสะอาดคราบเลือดอย่างปลอดภัย
- ชวนคู่และคนในบ้านตรวจหรือรับวัคซีนตามคำแนะนำ
- ผู้ตั้งครรภ์ควรตรวจ เพราะมีวิธีลดโอกาสส่งเชื้อสู่ทารกหลังคลอด
หากมี HIV ร่วมด้วยควรรู้อะไร
ยาต้าน HIV บางสูตรมีผลควบคุมไวรัสตับอักเสบบีด้วย การเริ่ม เปลี่ยน หรือหยุดสูตรจึงต้องให้ทีมดูแลพิจารณาทั้งสองโรคร่วมกัน ไม่ควรหยุดยาต้าน HIV เอง เพราะไวรัสตับอักเสบบีอาจกลับเพิ่มและทำให้ตับอักเสบกำเริบ
แจ้งผลตรวจตับอักเสบบีและยาทุกชนิดแก่คลินิก HIV รวมถึงสมุนไพรและอาหารเสริม เพราะบางชนิดอาจกระทบตับหรือรบกวนยา
อ่านเพิ่มได้ที่ ใช้ยาต้าน HIV ให้เข้ากับชีวิตประจำวัน และ ถุงยางกับการดูแลสุขภาพทางเพศ
คำถามที่พบบ่อย
ไม่มีอาการ แปลว่าไม่มีเชื้อใช่ไหม
ไม่ใช่ หลายคนไม่มีอาการแม้กำลังติดเชื้อหรือมีการติดเชื้อเรื้อรัง ต้องตรวจเลือดจึงทราบสถานะได้
ติดเชื้อแล้วฉีดวัคซีนจะรักษาได้ไหม
ไม่ได้ วัคซีนมีไว้ป้องกัน ไม่ได้กำจัดเชื้อที่มีอยู่ ผู้ที่ตรวจพบเชื้อควรประเมินตับและวางแผนติดตามกับสถานพยาบาล
ผลตับปกติแล้วหยุดยาได้ไหม
ไม่ควรหยุดเอง ผลตับปกติไม่ได้ยืนยันว่าเชื้อหมด และเกณฑ์หยุดยาขึ้นกับข้อมูลหลายด้าน การหยุดไม่เหมาะสมอาจทำให้โรคกำเริบ
สรุปไวรัสตับอักเสบบี
ไวรัสตับอักเสบบีป้องกันได้ด้วยวัคซีนและการลดการสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่ง แต่จำนวนเข็มและแผนติดตามต้องดูเป็นรายคน หากติดเชื้อเรื้อรัง บางคนต้องติดตามและบางคนต้องใช้ยา ไม่ควรเลือกหรือหยุดยาเอง โดยเฉพาะผู้ที่มี HIV ร่วมด้วย