PrEP คือยาป้องกันเอชไอวีที่ใช้ก่อนมีความเสี่ยง คนไทยเรียกกันว่าเพร็พ ใช้ในคนที่ผลเลือดยังเป็นลบ หน้านี้บอกว่าขั้นตอนไหนของการเริ่มเพร็พทำผ่านหน้าจอได้ ขั้นตอนไหนต้องเดินเข้าหน่วยบริการ และข้อมูลที่กรอกออนไลน์ถูกเก็บอย่างไร

ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า การคุยและการนัดทำผ่านหน้าจอได้ แต่การตรวจเลือดยังต้องไปที่หน่วยบริการ

ภาพขวดยา PrEP และแผงยาวางข้างมือถือที่แสดงหน้าจอ “จองปรึกษา PrEP” ข้อความระบุว่าสามารถสอบถาม เลือกหน่วยบริการ และจองนัดออนไลน์ได้ ควรอ่านนโยบายความเป็นส่วนตัวก่อนกรอกข้อมูล และต้องตรวจ HIV พร้อมรับการประเมินจากผู้ให้บริการก่อนเริ่มยา

PrEP คืออะไร และใช้กับใคร

องค์การอนามัยโลกอธิบายเพร็พว่าเป็นทางเลือกป้องกันเพิ่มเติม ใช้ยาต้านไวรัสในคนที่ผลเอชไอวีเป็นลบเพื่อลดโอกาสรับเชื้อ และไล่วิธีที่แนะนำไว้สี่แบบ ทั้งแบบรับประทาน แบบวงแหวนสอดช่องคลอด และแบบฉีดออกฤทธิ์ยาวอีกสองชนิด

ขอบเขตของมันคือจุดที่คนเข้าใจคลาดเคลื่อนบ่อย บริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาณาจักร (NHS) เขียนว่าเพร็พไม่ได้ป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น และเพราะเพร็พมีไว้สำหรับคนที่ผลเอชไอวีเป็นลบ การรู้ผลตัวเองก่อนจึงเป็นเงื่อนไขแรก

ด้านสิทธิในไทย กรมควบคุมโรคเขียนไว้ว่าเพร็พฟรีสำหรับทุกคน ที่หน่วยบริการซึ่งร่วมจัดบริการกับสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) และเขียนช่องเอกสารไว้ว่าใช้บัตรประชาชน กรณีไม่มีบัตร หน้านั้นไม่ได้เขียนไว้ ถามหน่วยบริการตรง ๆ ได้ หน้าเดียวกันระบุสิทธิตรวจเอชไอวีฟรีปีละ 2 ครั้ง

ถ้าลังเลระหว่างป้องกันล่วงหน้ากับหลังเสี่ยง อ่านที่ PrEP กับ PEP ต่างกันอย่างไร

เส้นแบ่งระหว่างหน้าจอกับห้องตรวจ

งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบในวารสาร AIDS and Behavior ปี 2024 รวบรวมโปรแกรมเพร็พแบบ telehealth (บริการสุขภาพทางไกล) ในสหรัฐอเมริกา พบว่าแต่ละโปรแกรมแบ่งงานออนไลน์กับออฟไลน์ไม่เหมือนกัน

ขั้นตอน ทำทางไกลได้แค่ไหน เหตุผล
คัดกรองคุณสมบัติเบื้องต้น ทำออนไลน์ได้ มีโปรแกรมที่ดูคุณสมบัติจากแบบสอบถาม
คุยกับผู้ให้บริการ ทำทางไกลได้ โปรแกรมที่เหลือนัดทางโทรศัพท์หรือวิดีโอ
ตรวจเลือดที่แล็บ เกือบทุกโปรแกรมให้ไปเอง ทุกโปรแกรมยกเว้นหนึ่ง ให้ไปตรวจแล็บเอง
ส่งตัวอย่างทางไปรษณีย์ ไม่มีโปรแกรมใดใช้ งานทบทวนฯ ระบุว่าไม่มีใครใช้แล็บทางไปรษณีย์
เก็บตัวอย่างตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ มีหนึ่งโปรแกรมให้เก็บเอง เก็บที่บ้านแล้วส่งแล็บในพื้นที่
การส่งยา ต่างกันไปในแต่ละราย มีโปรแกรมที่จัดส่งยาถึงบ้าน
เพร็พแบบฉีดออกฤทธิ์ยาว ยังไม่มีในโปรแกรมที่ทบทวน ตอนเก็บข้อมูลยังไม่มีใครให้บริการแบบฉีด

รูปแบบที่เห็นคือ งานที่ใช้คำพูดและข้อมูลย้ายขึ้นออนไลน์ได้เกือบหมด ส่วนงานที่ต้องเจาะเลือดยังอยู่ที่แล็บ งานทบทวนฯ เตือนเองว่าการศึกษาส่วนใหญ่เป็นโครงการนำร่องเล็ก ๆ และทุกโปรแกรมอยู่ในสหรัฐอเมริกา ของไทยจึงอาจจัดคนละแบบ

Quicky

ชุดตรวจด้วยตัวเองวางอยู่ตรงไหนของกระบวนการ

ปี 2024 องค์การอนามัยโลกปรับคำแนะนำเรื่องการตรวจ โดยแนะนำให้ใช้การตรวจด้วยตัวเองได้ทั้งขั้นเริ่ม ขั้นกลับมาเริ่มใหม่ และขั้นใช้ต่อเนื่องของเพร็พและ PEP ส่วนแนวทางจัดบริการเพร็พปี 2022 ระบุว่าการตรวจด้วยตัวเองช่วยลดจำนวนครั้งที่ต้องเข้าคลินิก

ชุดตรวจทำให้รู้ผลเบื้องต้นที่บ้าน โดยยังไม่ต้องเล่าเรื่องของตัวเองให้ใครฟัง ส่วนผลที่มีปฏิกิริยาต้องไปตรวจยืนยันกับเจ้าหน้าที่ที่ผ่านการอบรม เพราะองค์การอนามัยโลกระบุว่าการตรวจครั้งเดียวสรุปผลบวกไม่ได้

จังหวะเวลาเป็นอีกเรื่องที่คนพลาดบ่อย องค์การอนามัยโลกระบุว่าคนส่วนใหญ่สร้างภูมิต้านทานต่อเอชไอวีภายใน 28 วันหลังรับเชื้อ และคนที่เพิ่งเสี่ยงสูงแล้วผลเป็นลบ ตรวจซ้ำหลัง 28 วันได้ วิธีเลือกชนิดตรวจอยู่ที่ เลือกชนิดการตรวจเอชไอวีและอ่านผล ส่วนการนับวันอยู่ที่ Window Period กับการเลือกวันตรวจ

สำหรับเพร็พแบบฉีดออกฤทธิ์ยาว องค์การอนามัยโลกระบุว่ายังทบทวนหลักฐานเรื่องการใช้ชุดตรวจร่วมด้วย ข้อนี้จึงยังไม่ยืนยัน

ข้อมูลสุขภาพที่คุณพิมพ์ลงไป ไปอยู่ที่ไหน

คำถามนี้ตอบรวดเดียวไม่ได้ เพราะแต่ละแพลตฟอร์มเก็บข้อมูลด้วยระบบของตัวเอง สิ่งที่แหล่งทางการพูดถึงคือมาตรฐานที่ประเทศและหน่วยบริการควรมี UNAIDS ร่วมกับ PEPFAR ทำเครื่องมือประเมินไว้เมื่อปี 2019 ให้แต่ละประเทศตรวจว่ากฎหมายและการปฏิบัติจริงคุ้มครองข้อมูลหรือยัง

เครื่องมือชุดนั้นชี้ว่าต้องคุ้มครองข้อมูลทั้งแบบที่ระบุตัวบุคคลได้และแบบที่ถอดตัวตนออกแล้ว ส่วนแนวทางชั่วคราวของ UNAIDS เรื่องความลับของข้อมูลเอชไอวี ซึ่งออกเมื่อปี 2007 วางหลักว่า การใช้ข้อมูลเพื่องานสาธารณสุขต้องถ่วงดุลกับสิทธิในความเป็นส่วนตัว ทุกคนที่เข้าถึงข้อมูลต้องรู้กฎที่เกี่ยวข้อง และการเก็บข้อมูลอย่างปลอดภัยช่วยเลี่ยงการตีตรา

เอกสารเหล่านี้พูดถึงระดับประเทศและหน่วยบริการ โดยไม่ได้รับประกันแอปหรือเว็บรายใดเป็นรายตัว ใครที่บอกคุณว่าข้อมูลปลอดภัยร้อยเปอร์เซ็นต์จึงพูดเกินกว่าเอกสารทางการ

งานทบทวนฯ ปี 2024 สะท้อนสองด้าน ผู้รับบริการบางส่วนกังวลเรื่องความลับของการดูแลผ่านอินเทอร์เน็ต ขณะที่เจ้าหน้าที่อีกโปรแกรมเห็นว่าบริการทางไกลเพิ่มความเป็นส่วนตัว และมีข้อสังเกตว่าบางคนหาที่ส่วนตัวสำหรับคุยเรื่องสุขภาพได้ยาก

คำถามที่ควรถามผู้ให้บริการก่อนกดส่งข้อมูล

ก่อนกรอกแบบประเมินหรือส่งผลตรวจ ลองหาคำตอบพวกนี้ก่อน

  1. ผู้ให้บริการเป็นหน่วยงานใด มีผู้ประกอบวิชาชีพดูแลไหม
  2. บริการนี้ทำได้ถึงขั้นไหน ให้ข้อมูล คัดกรอง ปรึกษา หรือสั่งจ่ายยา
  3. ข้อมูลที่คุณกรอกเก็บไว้ที่ใด นานเท่าไร และใครเข้าถึงได้
  4. มีการส่งข้อมูลต่อให้หน่วยงานอื่นหรือระบบโฆษณาไหม
  5. ถ้าขอลบข้อมูลหรือขอสำเนาของตัวเอง ต้องทำอย่างไร
  6. เมื่อต้องตรวจเลือด ระบบส่งคุณไปที่ไหน ค่าใช้จ่ายเท่าไร
  7. ถ้าผลคัดกรองมีปฏิกิริยา มีขั้นตอนส่งต่อให้ตรวจยืนยันไหม

ข้อเรื่องการส่งต่อสำคัญมาก ระบบที่บอกชื่อสถานที่และผู้รับผิดชอบขั้นต่อไปได้ ต่างจากระบบที่จบแค่หน้าชำระเงิน

Quicky

ภาพมือถือที่มีไอคอนแชตและปฏิทินวางข้างขวดยา PrEP อินโฟกราฟิกสรุปโครงการนำร่อง 4 คลินิกในกรุงเทพฯ ช่วงต้นปี 2559 จากผู้ที่ได้รับคำปรึกษาออนไลน์และบัตรนัด 425 คน มี 325 คนไปตรวจ HIV ที่คลินิก และในกลุ่มที่ผลตรวจเป็นลบ 316 คน มี 168 คนเริ่ม PrEP ภาพแนะนำให้ถามหน่วยบริการว่ารับบริการที่ไหน ใครดูแล ต้องนัดบ่อยแค่ไหน และมีบริการอะไรบ้าง

อยู่ต่างจังหวัดหรือยังไม่พร้อมเดินเข้าคลินิก เริ่มจากอะไร

วารสาร Journal of the International AIDS Society ปี 2017 รายงานโครงการนำร่องแบบออนไลน์สู่ออฟไลน์ที่คลินิกสี่แห่งในกรุงเทพฯ ซึ่งประกอบด้วยการสื่อสารผ่านโซเชียลมีเดีย การให้คำปรึกษาออนไลน์แบบเวลาจริง และระบบจองนัดฟรีที่ติดตามการเช็กอิน ตัวเลขที่รายงานไว้คือ

  • เข้าถึงคนผ่านช่องทางออนไลน์ 272,568 คน
  • ได้รับคำปรึกษาออนไลน์และบัตรนัด 425 คน
  • มาเช็กอินที่คลินิกและตรวจเอชไอวี 325 คน หรือ 76.5% ค่ากลางของเวลาจากบัตรนัดถึงวันเช็กอิน 3 วัน
  • ในกลุ่มที่ผลเป็นลบ 316 คน ตัดสินใจเริ่มเพร็พ 168 คน หรือ 53.2%

ตัวเลขชุดนี้มาจากผู้เข้าร่วมที่เป็นชายซึ่งมีเพศสัมพันธ์กับชายและคนข้ามเพศ ในโครงการเดียวช่วงต้นปี 2559 อ่านเป็นภาพรวมของประเทศไม่ได้

บทเรียนตรงไปตรงมา ช่องทางออนไลน์เป็นประตูและย่นเวลารอ ส่วนการตรวจยังเกิดที่หน่วยบริการ แนวทางขององค์การอนามัยโลกปี 2022 เสนอให้ดูบริการเพร็พผ่านสี่คำถาม คือ ที่ไหน ใครให้บริการ ความถี่เท่าไร และชุดบริการมีอะไร

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าควรตรวจอะไร ดูที่ STI กับ HIV เกี่ยวกันอย่างไร และถ้าสิ่งที่ค้างอยู่คือความกังวลจนไม่กล้าไปตรวจ ลองอ่าน กังวลเรื่องเอชไอวี ปรึกษาใครได้บ้าง

คำถามที่พบบ่อย

เริ่มเพร็พโดยไม่ตรวจเลือดเลยได้ไหม และชุดตรวจใช้แทนได้แค่ไหน

เริ่มโดยไม่ตรวจไม่ได้ เพราะเพร็พเป็นการป้องกันของคนที่ผลเอชไอวีเป็นลบ องค์การอนามัยโลกยอมรับชุดตรวจด้วยตัวเองในกระบวนการนี้ ขณะที่ผลซึ่งมีปฏิกิริยายังต้องเข้าสู่การตรวจยืนยัน

ปรึกษาออนไลน์แล้วรับยาทางไปรษณีย์ได้ไหม

ขึ้นกับผู้ให้บริการและกฎเกณฑ์ของแต่ละพื้นที่ งานทบทวนฯ ปี 2024 เล่าถึงโปรแกรมในสหรัฐอเมริกาที่จัดส่งยาถึงบ้านและนัดเข้าแล็บแยกกัน ส่วนในไทยยังไม่มีข้อมูลกลางที่ยืนยัน จึงต้องถามผู้ให้บริการตรง ๆ

ถ้ามีความเสี่ยงไปแล้วเมื่อคืนนี้ ควรหาเพร็พก่อนหรือเปล่า

กรณีที่ความเสี่ยงเกิดขึ้นแล้ว การประเมินเรื่อง PEP ซึ่งต้องเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงมาก่อน แล้วค่อยวางแผนป้องกันระยะยาว รายละเอียดอยู่ที่ PEP หลังเสี่ยง ต้องทำภายในกี่ชั่วโมงและเตรียมอะไร

Quicky

สรุป

การประเมินตัวเอง การซักประวัติ และการจองนัดส่วนใหญ่ย้ายขึ้นออนไลน์ได้แล้ว ส่วนการเจาะเลือดและการยืนยันผลยังอยู่ที่หน่วยบริการ เรื่องความลับของข้อมูลมีเอกสารระดับนานาชาติวางไว้ว่าประเทศและหน่วยบริการควรทำอะไร แต่ไม่มีใครรับประกันแพลตฟอร์มรายใดให้คุณ รายละเอียดของแต่ละที่ต้องถามเอง

การเริ่มจากหน้าจอเป็นวิธีที่ใช้ได้จริง เมื่อไรที่พร้อม การคุยกับเจ้าหน้าที่ใกล้บ้านจะช่วยให้แผนป้องกันพอดีกับชีวิตจริงมากขึ้น และคุณไปถามได้โดยไม่ต้องมีเหตุผลพิเศษมาแสดง

หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ

แหล่งอ้างอิง