แผลริมอ่อน เป็นโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์จากเชื้อแบคทีเรีย อาจทำให้เกิดแผลเจ็บบริเวณอวัยวะเพศและก้อนเจ็บที่ขาหนีบ อย่างไรก็ตาม แผลจากซิฟิลิส เริม mpox การเสียดสี หรือสาเหตุอื่นอาจดูคล้ายกัน จึงไม่ควรดูรูปแล้ววินิจฉัยหรือซื้อยารักษาเอง
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่แทนการตรวจหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคล ไม่ควรซื้อ ใช้ แบ่ง หรือหยุดยาปฏิชีวนะเอง เพราะต้องแยกสาเหตุของแผลและเลือกการรักษาตามผลประเมิน รวมถึงพิจารณาการแพ้ยา การตั้งครรภ์ และยาที่ใช้อยู่
แผลริมอ่อนติดต่ออย่างไร
เชื้อแพร่ได้จากการสัมผัสแผลระหว่างกิจกรรมทางเพศ การสอดใส่ไม่ใช่เงื่อนไขเดียว การสัมผัสผิวหนังบริเวณที่มีแผลก็อาจเกี่ยวข้องได้ ถุงยางช่วยลดความเสี่ยง แต่ป้องกันได้ไม่ทั้งหมดหากแผลอยู่นอกบริเวณที่ถุงยางครอบคลุม
ความเสี่ยงควรประเมินจากเหตุการณ์จริง ไม่ใช่จากเพศ อัตลักษณ์ อาชีพ หรือจำนวนคู่ การมีแผลไม่ได้แปลว่าใครไม่สะอาด และการล้างอวัยวะเพศหลังมีเพศสัมพันธ์ไม่สามารถกำจัดเชื้อที่เข้าสู่ร่างกายแล้ว
อาการแบบใดที่ควรไปตรวจ
- แผลเจ็บบริเวณอวัยวะเพศ รอบทวารหนัก หรือบริเวณที่สัมผัสระหว่างมีเพศสัมพันธ์
- แผลมีของเหลว เลือดซึม หรือเพิ่มจำนวน
- มีก้อนบวมและเจ็บบริเวณขาหนีบ ซึ่งบางครั้งอาจมีหนอง
- ปัสสาวะแสบ เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือมีไข้ร่วมด้วย
ลักษณะและเวลาที่เริ่มมีอาการช่วยประเมินได้ แต่ยังยืนยันโรคไม่ได้ หากพบแผล ควรหลีกเลี่ยงการมีเพศสัมพันธ์และไปตรวจโดยเร็ว ไม่ต้องรอให้แผลลุกลาม
ทำไมต้องแยกจากโรคอื่น
แผลจากซิฟิลิสและเริมพบได้บ่อยกว่าในหลายพื้นที่ และคนคนเดียวอาจมีมากกว่าหนึ่งการติดเชื้อ การประเมินจึงมักรวมการตรวจซิฟิลิส HIV และโรคอื่นตามตำแหน่งสัมผัส ประวัติ และอาการ
บางพื้นที่ไม่มีการตรวจหาเชื้อแผลริมอ่อนที่ใช้ทั่วไป ผู้ให้บริการอาจวินิจฉัยจากลักษณะแผล ผลตรวจโรคอื่น และการตอบสนองต่อการรักษาร่วมกัน จึงควรกลับไปติดตามตามนัด แม้อาการเริ่มดีขึ้น
ควรเตรียมข้อมูลอะไรไปคลินิก
- วันที่เริ่มเห็นแผลและอาการที่เปลี่ยนไป
- ตำแหน่งสัมผัส เช่น อวัยวะเพศ ทวารหนัก หรือช่องปาก
- ยาที่ใช้อยู่ ประวัติแพ้ยา และการตั้งครรภ์ถ้ามี
- ยาหรือครีมที่ทาไปแล้ว รวมถึงยาปฏิชีวนะที่เคยใช้
- ผลตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ครั้งล่าสุด
ไม่ควรทาครีมกัดแผล ยาฆ่าเชื้อเข้มข้น สมุนไพร หรือบีบและเจาะก้อนที่ขาหนีบ เพราะอาจระคายเคือง ทำให้แผลแย่ลง และรบกวนการตรวจ
การรักษาเป็นอย่างไร
หากประเมินว่าเป็นแผลริมอ่อน ผู้ให้บริการจะเลือกยาปฏิชีวนะที่เหมาะกับแต่ละคน ยาอาจมีรูปแบบและระยะเวลาต่างกัน จึงไม่ควรใช้สูตรจากอินเทอร์เน็ตหรือยาที่เหลือจากครั้งก่อน
ก้อนที่ขาหนีบซึ่งมีหนองอาจต้องให้บุคลากรทางการแพทย์ดูแลเพิ่มเติม ไม่ควรบีบหรือเจาะเอง หลังเริ่มรักษา อาการเจ็บมักค่อย ๆ ดีขึ้น แต่แผลขนาดใหญ่อาจใช้เวลาหาย หากอาการไม่ดีขึ้นตามที่คลินิกนัด ต้องกลับไปประเมินการวินิจฉัย การใช้ยา และการติดเชื้ออื่น
ดูแลแผลระหว่างรอตรวจและรักษา
- ล้างเบา ๆ ด้วยน้ำสะอาดและซับให้แห้ง
- ไม่แกะ เกา บีบ หรือเจาะแผลและก้อนที่ขาหนีบ
- ล้างมือก่อนและหลังสัมผัสบริเวณแผล
- หลีกเลี่ยงการมีเพศสัมพันธ์จนประเมิน รักษา และได้รับคำแนะนำว่ากลับมามีเพศสัมพันธ์ได้
- ไม่แบ่งผ้าเช็ดตัวหรือของที่สัมผัสแผลโดยตรง
คู่ควรทำอย่างไร
คู่ที่มีเพศสัมพันธ์ในช่วงที่อาจรับเชื้อควรได้รับคำแนะนำเรื่องการตรวจและการรักษา แม้ยังไม่มีอาการ เพราะอาจมีการติดเชื้อโดยไม่รู้ตัว ระยะเวลาที่ต้องย้อนแจ้งคู่ให้คลินิกประเมินตามอาการและข้อมูลของแต่ละคน ไม่ควรกำหนดเองจากวันตายตัวในบทความ
การแจ้งคู่ควรใช้ภาษาที่ไม่กล่าวโทษ เช่น “ตรวจพบแผลที่อาจเป็นโรคติดต่อ แนะนำให้ไปตรวจด้วยกัน” หากกังวลเรื่องความปลอดภัยหรือการเปิดเผยข้อมูล ขอให้คลินิกช่วยวางแผนได้
ลดความเสี่ยงในอนาคต
- ใช้ถุงยางหรือแผ่นยางอนามัยให้ครอบคลุมบริเวณสัมผัสเมื่อทำได้
- หลีกเลี่ยงการสัมผัสแผล ตุ่ม หรือผื่นที่ยังไม่ได้รับการประเมิน
- ตรวจสุขภาพทางเพศตามเหตุการณ์และความเสี่ยง ไม่ต้องรอให้มีอาการ
- พิจารณา PrEP หากมีโอกาสรับ HIV ต่อเนื่อง หรือขอ PEP โดยเร็วและไม่เกิน 72 ชั่วโมงหลังเหตุเสี่ยงล่าสุด
อ่านเพิ่มได้ที่ รู้จักซิฟิลิสและการตรวจ และ แผลเริมที่อวัยวะเพศ
เมื่อไรควรพบแพทย์เร็ว
ควรไปพบแพทย์เร็วหากปวดมาก แผลลุกลาม ก้อนขาหนีบโตเร็ว มีไข้สูง ปัสสาวะไม่ได้ ตั้งครรภ์ มีภูมิคุ้มกันต่ำ หรือเริ่มยาแล้วอาการไม่ดีขึ้น หากมีอาการแพ้ยารุนแรง เช่น หายใจลำบาก หน้าหรือปากบวม หรือเป็นลม ให้ไปฉุกเฉิน
คำถามที่พบบ่อย
ดูจากแผลอย่างเดียวได้ไหมว่าเป็นแผลริมอ่อน
ไม่ได้ แผลจากหลายโรคคล้ายกันและอาจติดเชื้อร่วมกัน ต้องใช้ประวัติ การตรวจร่างกาย และการตรวจโรคอื่นประกอบ
ซื้อยาปฏิชีวนะกินเองได้ไหม
ไม่ควร การเลือกยาผิดอาจไม่รักษาสาเหตุ ทำให้เกิดผลข้างเคียงและปัญหาเชื้อดื้อยา รวมทั้งทำให้ตรวจโรคอื่นล่าช้า
แผลดีขึ้นแล้วมีเพศสัมพันธ์ได้เลยไหม
ควรรอจนรักษาครบ แผลหาย และได้รับคำแนะนำจากคลินิก รวมถึงให้คู่ได้รับการประเมินตามความเหมาะสม เพื่อลดการส่งต่อกลับไปมา
สรุปโรคแผลริมอ่อน
แผลริมอ่อนรักษาได้ แต่แผลบริเวณอวัยวะเพศมีหลายสาเหตุ จึงควรตรวจแยกซิฟิลิส เริม HIV และโรคอื่นตามบริบท ไม่ซื้อยาปฏิชีวนะ ทาครีมกัดแผล หรือบีบก้อนขาหนีบเอง และควรดูแลคู่โดยไม่กล่าวโทษ