ถุงยางแตก หลุด หรือรั่ว อาจทำให้กังวลเรื่อง HIV โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และการตั้งครรภ์ได้ สิ่งสำคัญคือหยุดกิจกรรม ตั้งสติ จดเวลาและตำแหน่งสัมผัส แล้วติดต่อบริการที่เกี่ยวข้องโดยเร็ว เพราะบางทางเลือกมีกรอบเวลา
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่แทนการประเมินเฉพาะบุคคล ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด เพิ่ม หรือปรับ PEP, PrEP, ยาคุมฉุกเฉิน หรือยาปฏิชีวนะเอง ผู้ให้บริการจะช่วยเลือกตามเวลาที่เกิดเหตุ สุขภาพ ยาที่ใช้ และความเป็นไปได้ของการตั้งครรภ์
ถุงยางแตกควรทำอะไรทันที
- หยุดกิจกรรมและนำถุงยางออกอย่างระมัดระวัง หากถุงยางค้างและนำออกไม่ได้ ให้ไปสถานพยาบาล
- ล้างเฉพาะผิวด้านนอกด้วยน้ำสะอาดอย่างเบามือ
- จดเวลาที่เกิด ตำแหน่งสัมผัส การหลั่ง การมีเลือดหรือแผล และวิธีป้องกันอื่นที่ใช้อยู่
- หากอาจรับ HIV และยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ขอประเมิน PEP โดยเร็วที่สุด
- หากมีโอกาสตั้งครรภ์ ให้ติดต่อเภสัชกรหรือคลินิกเรื่องการคุมกำเนิดฉุกเฉินโดยเร็ว
อะไรไม่ควรทำหลังถุงยางแตก
- ไม่สวนล้างช่องคลอดหรือทวารหนัก
- ไม่ขัดถู แปรง หรือใช้น้ำยาฆ่าเชื้อ สบู่เข้มข้น แอลกอฮอล์ หรือสมุนไพรกับเยื่อบุ
- ไม่บีบแผลให้เลือดออกและไม่พยายามปัสสาวะเพื่อ “ขับเชื้อ”
- ไม่กินยาต้าน HIV ยาปฏิชีวนะ หรือยาคุมของคนอื่น
- ไม่รอผลตรวจหรือรอถามสถานะคู่จนพ้นเวลาขอ PEP
การล้างหรือใช้น้ำยาฆ่าเชื้อไม่สามารถกำจัดเชื้อที่เข้าสู่ร่างกายแล้ว และอาจทำให้เกิดแผลระคายเคืองเพิ่มขึ้น
ควรขอ PEP เมื่อไร
PEP เป็นยาป้องกัน HIV หลังเหตุสัมผัส ต้องเริ่มโดยเร็วที่สุด และไม่เกิน 72 ชั่วโมง ผู้ให้บริการจะประเมินตำแหน่งสัมผัส สารคัดหลั่ง แผลหรือเลือด สถานะ HIV และ Viral Load ของคู่หากทราบ รวมถึง PrEP ที่ใช้อยู่
ไม่ใช่ถุงยางแตกทุกครั้งต้องใช้ PEP เช่น หากคู่มี HIV และรักษา Viral Load ให้น้อยกว่า 200 copies/mL ต่อเนื่อง จะไม่ส่งต่อ HIV ทางเพศสัมพันธ์ตามหลัก U=U แต่หากข้อมูลไม่ชัด อย่าตัดสินเอง ให้คลินิกช่วยประเมินภายในกรอบเวลา
ถ้าเกิน 72 ชั่วโมงแล้ว ยังควรไปตรวจและวางแผนป้องกันครั้งต่อไป ไม่ซื้อ PEP มาเริ่มเอง และไม่ใช้ PrEP แทน PEP โดยไม่ประเมิน
การคุมกำเนิดฉุกเฉินมีทางเลือกอะไร
การคุมกำเนิดฉุกเฉินมีทั้งยาและอุปกรณ์ในมดลูกบางชนิด ทางเลือกที่เหมาะขึ้นกับเวลาที่ผ่านไป ยาประจำ น้ำหนักหรือภาวะสุขภาพบางอย่าง และแผนคุมกำเนิดต่อเนื่อง ทางเลือกบางแบบใช้ได้ภายใน 5 วัน แต่ควรเริ่มขอคำแนะนำเร็วที่สุด
ไม่ควรเลือกชนิดหรือกินซ้ำเอง เพราะยาคุมฉุกเฉินแต่ละแบบมีคำแนะนำเรื่องการเริ่มยาคุมปกติและการป้องกันต่อเนื่องต่างกัน หากอาเจียนหลังใช้ยา ประจำเดือนผิดปกติ หรือไม่แน่ใจเรื่องการตรวจครรภ์ ให้ติดต่อผู้ให้บริการ
ยาคุมฉุกเฉินไม่ยุติการตั้งครรภ์ที่เกิดขึ้นแล้ว และไม่ป้องกัน HIV หรือ STI
ควรตรวจอะไรหลังเหตุการณ์
คลินิกอาจเสนอการตรวจ HIV ซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม ไวรัสตับอักเสบ หรือการตั้งครรภ์ตามเหตุการณ์และตำแหน่งสัมผัส การตรวจเลือดอย่างเดียวไม่ครอบคลุมการติดเชื้อที่คอ อวัยวะเพศ หรือทวารหนัก
ผลลบเร็วเกินไปอาจยังไม่ยืนยันว่าไม่มีเชื้อ ชนิดและเวลาตรวจซ้ำต่างกันตามการตรวจ ไม่ควรกำหนดวันเดียวให้ทุกโรค หากเริ่ม PEP ให้ทำตามนัดตรวจของบริการนั้น
ถ้ามีอาการควรทำอย่างไร
ควรไปตรวจหากมีแผล ตุ่ม ผื่น ปัสสาวะแสบ สารคัดหลั่งผิดปกติ ปวดท้องน้อย เจ็บคอ อาการทางทวารหนัก หรือไข้ ไม่ควรซื้อยาปฏิชีวนะมากินก่อนเก็บตัวอย่าง เพราะอาจไม่ตรงเชื้อและทำให้ผลตรวจคลาดเคลื่อน
หากปวดท้องรุนแรง เลือดออกมาก เป็นลม หายใจลำบาก หรือสงสัยว่าถูกล่วงละเมิด ให้ไปฉุกเฉิน ผู้รอดชีวิตสามารถขอการดูแลบาดแผล PEP การคุมกำเนิดฉุกเฉิน การตรวจ และความช่วยเหลือด้านความปลอดภัยได้
ป้องกันถุงยางแตกครั้งต่อไป
- ตรวจวันหมดอายุและสภาพซองก่อนใช้
- เปิดซองด้วยมือ ระวังเล็บ ฟัน และของมีคม
- เลือกขนาดพอดีและใส่ตั้งแต่ก่อนเริ่มสัมผัสอวัยวะเพศ
- บีบอากาศที่ปลายและรูดให้สุดตามวิธีใช้
- ใช้สารหล่อลื่นที่เข้ากับวัสดุของถุงยาง และเติมเมื่อเริ่มแห้ง
- ไม่ใส่ถุงยางสองชั้นและไม่ใช้ซ้ำ
- เปลี่ยนถุงยางเมื่อเปลี่ยนคน เปลี่ยนตำแหน่ง หรือเปลี่ยนอุปกรณ์
หากถุงยางแตกซ้ำบ่อย ลองเปลี่ยนขนาด วัสดุ หรือสารหล่อลื่น และขอคำแนะนำจากคลินิก การมี PrEP เป็นทางเลือกเสริมสำหรับ HIV ไม่ได้แปลว่าไม่ต้องใช้วิธีป้องกัน STI หรือการตั้งครรภ์
อ่านเพิ่มได้ที่ PEP หลังเหตุเสี่ยง HIV และ การตรวจ STI ตามตำแหน่งสัมผัส
คำถามที่พบบ่อย
ล้างทันทีช่วยป้องกัน HIV ไหม
ไม่ช่วยป้องกัน HIV ล้างเฉพาะด้านนอกอย่างอ่อนโยนและขอประเมิน PEP ภายใน 72 ชั่วโมง ไม่สวนล้างหรือใช้น้ำยาฆ่าเชื้อ
คู่บอกว่าผล HIV เป็นลบ ยังต้องขอ PEP ไหม
ขึ้นกับวันที่และชนิดการตรวจ รวมถึงเหตุสัมผัสอื่น หากยังอยู่ใน 72 ชั่วโมงและข้อมูลไม่ชัด ให้คลินิกประเมินโดยไม่รอ
กินยาคุมฉุกเฉินแล้วต้องตรวจครรภ์ไหม
อาจยังต้องตรวจตามเวลาที่เภสัชกรหรือคลินิกแนะนำ เพราะการคุมกำเนิดฉุกเฉินไม่ป้องกันได้ทั้งหมดและอาจทำให้รอบเดือนเปลี่ยน
สรุปเมื่อถุงยางแตก
หยุดกิจกรรม ล้างภายนอกอย่างอ่อนโยน จดเวลา และขอ PEP ภายใน 72 ชั่วโมงหากอาจรับ HIV หากมีโอกาสตั้งครรภ์ให้ถามเรื่องการคุมกำเนิดฉุกเฉินโดยเร็ว ไม่สวนล้าง ไม่ใช้ยาฆ่าเชื้อ และไม่ซื้อยาใดมาเริ่มเอง จากนั้นตรวจ STI ตามตำแหน่งและเวลาที่คลินิกแนะนำ