ต่อ PrEP ผ่านเทเลเฮลท์โดยใช้ชุดตรวจ HIV ด้วยตนเองแทนการไปคลินิกบางรอบทำได้ เพราะองค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำการตรวจ HIV ด้วยตนเองสำหรับการเริ่ม การกลับมาเริ่มใหม่ และการใช้ PrEP ต่อเนื่อง ในบริการหลายรูปแบบ แต่ชุดตรวจอาจคลาดเคลื่อนเมื่อกินยาอยู่ จึงควรเลือกบริการที่มีผู้ให้บริการดูแลผลตรวจ เพราะผลที่มีปฏิกิริยาต้องยืนยันที่สถานพยาบาล และการตรวจไตยังต้องทำแยก
ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า: ชุดตรวจด้วยตนเองช่วยให้ไปคลินิกน้อยลงได้ แต่ต้องใช้ภายใต้บริการที่มีผู้ให้บริการดูแลผลตรวจ มีการตรวจเลือดตามรอบ และมีทางส่งต่อเมื่อผลผิดปกติ
ต่อ PrEP ผ่านเทเลเฮลท์ ทำงานอย่างไรในทางปฏิบัติ
PrEP (เพร็พ) คือยาต้านไวรัสที่คนผลเลือดลบกินเพื่อป้องกันเอชไอวีก่อนสัมผัสเชื้อ ถ้าเพิ่งเริ่มศึกษา อ่านพื้นฐานได้ที่บทความ PrEP ช่วยลดความเสี่ยงอย่างไร ก่อน PrEP แบบกินมักมีนัดตรวจ HIV และรับยาทุก 3 เดือน
เทเลเฮลท์ (telehealth) คือการรับบริการสุขภาพผ่านวิดีโอคอลหรือแชต ตัวอย่างในไทยที่ WHO ยกไว้คือคลินิกพริบตาแทนเจอรีน ของสถาบันเพื่อการวิจัยและนวัตกรรมด้านเอชไอวี (IHRI) ซึ่งให้บริการเพร็พทางไกล ผู้รับบริการรายงานผลชุดตรวจด้วยตนเองทางออนไลน์ ถ้าผลลบก็เริ่มยาได้โดยไม่ต้องตรวจเพิ่ม
รูปแบบที่พบบ่อยมีขั้นตอนคร่าว ๆ ดังนี้
- ตอบแบบสอบถามสุขภาพและพฤติกรรมผ่านระบบออนไลน์ที่ปลอดภัย
- ตรวจ HIV ด้วยตนเองที่บ้าน หรือเก็บตัวอย่างส่งห้องแล็บ
- คุยผลกับผู้ให้บริการผ่านวิดีโอคอล แล้วผู้ให้บริการตัดสินใจต่อยา
- ถ้ามีผลผิดปกติหรือถึงรอบตรวจที่ทำที่บ้านไม่ได้ จะนัดมาพบที่สถานพยาบาล
แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: เทเลเฮลท์ย้ายบางขั้นตอนมาทำที่บ้าน ไม่ได้ตัดการตรวจออก
WHO แนะนำให้ใช้ชุดตรวจ HIV ด้วยตนเองระหว่างใช้ PrEP จริงไหม
จริง ในแนวทางการตรวจเอชไอวีฉบับปรับปรุงเดือนกรกฎาคม 2024 WHO แนะนำการตรวจเอชไอวีด้วยตนเองสำหรับการเริ่มยา การกลับมาเริ่มใหม่ และการใช้ PrEP ต่อเนื่อง โดยใช้ได้กับบริการหลายรูปแบบ
WHO อธิบายว่าการผนวกการตรวจด้วยตนเองเข้ากับบริการเพร็พช่วยให้บริการยืดหยุ่นขึ้น ลดข้อกำหนดด้านการตรวจ และลดจำนวนครั้งที่ต้องไปคลินิก คำแนะนำนี้ครอบคลุม PrEP แบบกินและแบบห่วงสอดช่องคลอด
ข้อยกเว้นที่ควรรู้คือ PrEP แบบฉีดออกฤทธิ์นาน WHO ระบุว่ายังต้องศึกษาเพิ่มเติมว่าการตรวจด้วยตนเองมีบทบาทอย่างไรกับยาแบบฉีด ถ้าคุณใช้ยาแบบฉีด ให้ทำตามรอบตรวจที่ผู้ให้บริการกำหนด
ทำไมผลชุดตรวจอาจคลาดเคลื่อนเมื่อกิน PrEP อยู่
ชุดตรวจด้วยตนเองส่วนใหญ่ตรวจหาแอนติบอดี คือโปรตีนที่ร่างกายสร้างขึ้นเพื่อต่อสู้กับเชื้อ ข้อมูลจาก aidsmap ระบุว่าคนที่กินเพร็พอยู่ หากได้รับเชื้อ ร่างกายอาจสร้างแอนติบอดีช้าลง ทำให้ช่วงที่ตรวจไม่เจอเชื้อยาวออกไป และบางครั้งผลชุดตรวจอาจไม่ถูกต้อง
ด้วยข้อจำกัดนี้ คำแนะนำของเราคือใช้ชุดตรวจผ่านบริการที่มีผู้ดูแลผลและมีทางตรวจยืนยัน ไม่ใช่ตรวจเองแล้วจบ
แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: ผลลบจากชุดตรวจระหว่างกินยาใช้ประกอบการต่อยาได้ แต่ถ้ามีอาการผิดปกติ หรือช่วงที่ผ่านมากินยาไม่สม่ำเสมอ ให้บอกผู้ให้บริการตรง ๆ เพื่อพิจารณาว่าควรตรวจที่สถานพยาบาลหรือไม่
ตรวจเองที่บ้านกับเก็บตัวอย่างส่งแล็บ ต่างกันอย่างไร
บริการเพร็พทางไกลอาจให้คุณทำอย่างใดอย่างหนึ่ง สองแบบนี้ชื่อคล้ายกันแต่ใช้งานต่างกัน ช่วงเวลาที่ตรวจไม่เจอเชื้อด้านล่างเป็นข้อมูลทั่วไปของ aidsmap และอาจยาวกว่านี้ในคนที่กินเพร็พอยู่ ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่บทความ Window Period คืออะไร
| ประเด็น | ตรวจด้วยตนเอง (self-test) | เก็บตัวอย่างส่งแล็บ (self-sampling) |
|---|---|---|
| ใครอ่านผล | คุณทำและอ่านผลเองทั้งหมด | ห้องแล็บตรวจ แล้วแจ้งผลทางโทรศัพท์หรือข้อความภายในไม่กี่วัน |
| ตัวอย่างที่ใช้ | เลือดปลายนิ้ว หรือน้ำในช่องปาก แล้วแต่ชนิดชุดตรวจ | เลือดปลายนิ้ว และบางบริการมีปัสสาวะหรือไม้ป้ายสำหรับโรคอื่น |
| ช่วงที่อาจตรวจไม่เจอ | ชุดตรวจหาแอนติบอดีจากเลือดปลายนิ้วบางชนิด: มักพบที่ราว 4 สัปดาห์ บางครั้งถึง 12 สัปดาห์ · ชุดตรวจหาแอนติบอดีจากน้ำในช่องปาก: 4–8 สัปดาห์ อาจถึง 12 สัปดาห์ | ตัวอย่างเลือด: มักพบที่ราว 4 สัปดาห์ บางครั้งถึง 12 สัปดาห์ · น้ำในช่องปากหรือเลือดหยดบนกระดาษ: 4–8 สัปดาห์ อาจถึง 12 สัปดาห์ |
| ตรวจไตหรือโรคอื่นได้ไหม | ส่วนใหญ่ตรวจเฉพาะ HIV บางชนิดตรวจซิฟิลิสร่วม และตรวจไตไม่ได้ | ได้ในบางบริการ เช่น ค่าการทำงานของไต และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ |
| ถ้าผลมีปฏิกิริยา | ต้องไปตรวจยืนยันที่สถานพยาบาล | ต้องไปตรวจยืนยันที่สถานพยาบาลเช่นกัน |
แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: ก่อนสมัคร ถามให้ชัดว่าจะได้ชุดแบบไหน เพราะครอบคลุมการตรวจไม่เท่ากัน
อะไรทำที่บ้านได้ อะไรยังต้องไปสถานพยาบาล
โครงการนำร่อง PrEP@Home ในสหรัฐอเมริกาเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพชัด ผู้เข้าร่วมเก็บตัวอย่างเองที่บ้าน ทั้งเลือดปลายนิ้วตรวจแอนติบอดี HIV เลือดตรวจค่าไต (creatinine) ปัสสาวะ และไม้ป้ายจากทวารหนักกับลำคอเพื่อตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ แล้วส่งไปรษณีย์ถึงห้องแล็บ พร้อมตอบแบบสอบถามพฤติกรรมผ่านระบบออนไลน์
โครงการนี้แทนนัดตรวจราย 3 เดือนได้ 3 ใน 4 ครั้ง เหลือไปคลินิกปีละครั้ง และยังตรวจพบหนองในที่ทวารหนัก 2 ราย กับที่ลำคอ 2 ราย
- ทำที่บ้านได้ในบางบริการ: ตรวจ HIV ด้วยตนเอง เก็บเลือดหรือปัสสาวะส่งแล็บ ตอบแบบสอบถาม คุยผลผ่านวิดีโอคอล
- ควรไปสถานพยาบาล: เมื่อผลชุดตรวจมีปฏิกิริยา เมื่อมีอาการผิดปกติ เมื่อเก็บตัวอย่างเองไม่สำเร็จ และเมื่อถึงนัดตรวจประจำปีที่บริการกำหนด
ถ้าถึงรอบที่ต้องไปตรวจที่สถานพยาบาล จองคิวตรวจผ่านระบบออนไลน์ได้ล่วงหน้า
งานวิจัยบอกอะไรเรื่องการลดนัดคลินิกด้วยชุดตรวจ
ใน PrEP@Home ผู้เข้าร่วม 53 จาก 57 คนได้ต่อใบสั่งยาสำเร็จ และร้อยละ 85 บอกว่าปีถัดไปจะเลือกใช้ชุดนี้แทนการไปคลินิกถ้ามีให้ใช้ แต่ 10 จาก 55 คนเห็นว่าการเจาะเลือดปลายนิ้วเองรับไม่ได้ และ 2 คนเจาะเลือดเองไม่สำเร็จ ถ้าไม่สะดวกแบบนี้ ขอไปเก็บตัวอย่างที่สถานพยาบาลแทนได้
งานวิจัยแบบสุ่มในเคนยาที่ตีพิมพ์ในวารสาร JAMA Network Open ปี 2023 เปรียบเทียบผู้ใหญ่ 495 คน กลุ่มหนึ่งรับยาครั้งละ 6 เดือนและตรวจ HIV ด้วยตนเองในช่วงกลาง อีกกลุ่มไปคลินิกทุก 3 เดือนตามปกติ
เมื่อครบ 12 เดือน สัดส่วนคนที่ตรวจ HIV ล่าสุดเท่ากันที่ร้อยละ 69.9 ทั้งสองกลุ่ม ส่วนการกินยาตามนัดวัดจากระดับยาในเลือดได้ร้อยละ 45.9 เทียบกับ 42.2 ซึ่งถือว่าไม่ด้อยกว่า และไม่พบการได้รับเชื้อ HIV ในช่วงติดตาม ส่วนสัดส่วนคนที่มารับยาต่อคือร้อยละ 59.6 เทียบกับ 62.7 ซึ่งยังสรุปไม่ได้ว่าไม่ด้อยกว่า
แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: ชุดตรวจช่วยลดนัดคลินิกได้ แต่ยังไม่มีหลักฐานชัดว่าคนจะมารับยาต่อได้ดีเท่าเดิม จึงควรจดวันนัดรับยาไว้ให้ดี
ก่อนนัดวิดีโอคอลรอบถัดไป ควรเตรียมอะไรและรักษาความลับอย่างไร
ลองใช้เช็กลิสต์นี้ก่อนนัด
- จดวันที่ตรวจ ชนิดชุดตรวจ จำนวนเม็ดยาที่ลืมกิน และอาการผิดปกติที่เกิดขึ้น
- ถ่ายรูปผลตรวจเก็บในแอปที่ล็อกได้ ไม่ส่งผ่านกลุ่มแชตหรือบัญชีที่ใช้ร่วมกับคนอื่น
- เลือกห้องที่ไม่มีคนได้ยิน ใช้หูฟัง และเลี่ยง Wi-Fi สาธารณะ
- ถามผู้ให้บริการว่าข้อมูลของคุณใครเข้าถึงได้ และพัสดุยาจะแสดงชื่อผู้ส่งอย่างไร
หากอยากทบทวนภาพรวมทุกทางเลือกในการป้องกัน อ่านต่อได้ที่ คลังความรู้เรื่องการป้องกันเอชไอวีของมูลนิธิเพื่อรัก
คำถามที่พบบ่อย
ตรวจเองแล้วผลลบ แต่เพิ่งมีความเสี่ยงช่วงที่ลืมกินยาหลายวัน ต่อยาได้เลยไหม
ไม่ควรตัดสินใจเอง ผลลบอาจยังไม่สะท้อนความจริงถ้าเพิ่งได้รับเชื้อ และการสร้างแอนติบอดีอาจช้าลงเมื่อกินยาอยู่ ให้แจ้งผู้ให้บริการทันทีว่าลืมยากี่วันและเสี่ยงเมื่อไร เรื่องนี้ต้องให้ผู้ให้บริการประเมินเป็นรายคน
ผลชุดตรวจขึ้นว่ามีปฏิกิริยา ต้องทำอย่างไร
ผลแบบนี้ยังไม่ใช่คำวินิจฉัย แต่แปลว่าต้องตรวจเพิ่มเพื่อยืนยัน และการตรวจยืนยันควรทำที่สถานพยาบาลที่มีเครื่องมือแม่นยำกว่า ติดต่อบริการที่คุณรับยาอยู่ให้เร็วที่สุด และคุยกับผู้ให้บริการก่อนตัดสินใจเรื่องยา
ใช้ PrEP แบบฉีด ตรวจเองที่บ้านแทนได้ไหม
ยังไม่ควรถือว่าได้ WHO ระบุว่ายังต้องศึกษาบทบาทของการตรวจด้วยตนเองในผู้ใช้ PrEP แบบฉีดออกฤทธิ์นาน ให้ทำตามรอบตรวจที่สถานพยาบาลกำหนด
สรุป
WHO แนะนำการตรวจ HIV ด้วยตนเองสำหรับการใช้ PrEP ต่อเนื่อง งานวิจัยในเคนยาพบว่าผลการตรวจ HIV และการกินยาไม่ด้อยกว่าการไปคลินิกทุก 3 เดือน แต่ผลการมารับยาต่อยังสรุปไม่ได้ ส่วนชุดตรวจอาจคลาดเคลื่อนในคนที่กินยาอยู่ ตรวจไตไม่ได้ และผลที่มีปฏิกิริยาต้องยืนยันที่สถานพยาบาลเสมอ
เลือกบริการที่มีผู้ดูแลผลตรวจและมีนัดตรวจที่สถานพยาบาลตามรอบ หากไม่แน่ใจ ให้ปรึกษาแพทย์หรือผู้ให้บริการสุขภาพก่อนตัดสินใจ
แหล่งอ้างอิง
- World Health Organization. WHO updates HIV testing guidance: more self-testing, integration and prevention support (2024)
- World Health Organization. Countries take up new WHO recommendations on HIV self-testing (feature story)
- aidsmap. How accurate is self-testing (home testing) for HIV?
- aidsmap. Home HIV testing (self-testing and self-sampling)
- aidsmap. PrEP@Home pilot shows monitoring PrEP without clinic visit is feasible and acceptable (2018)
- Effect of 6-Month HIV Preexposure Prophylaxis Dispensing With Interim Self-testing on Preexposure Prophylaxis Continuation at 12 Months: A Randomized Noninferiority Trial. JAMA Network Open (2023)